De deur naar vriendschap en liefde: Over Îles Flottantes

Îles Flottantes is eigenlijk een stomme film. Ik bedoel dit: deze film is ook raak zonder dialogen. De beelden, de muziek en misschien zo nu en dan een verklarend tekstbordje zijn voor mij genoeg. Net als in de tijd van de stomme film. "Dialoog”, zei Hitchcock, “is niet meer dan een geluid dat mensen maken, een geluid zoals er andere zijn, zoals het ruisen van een fontein of het remmen van een auto. Dialoog is er niet om het publiek uit te leggen hoe het verhaal zich ontwikkelt." (geciteerd door Hans Ree in NRC 31 okt. 2001) Dat doen de beelden. Stel dat de stomme film weer zou worden ingevoerd, dan zouden volgens Hitchcock de meeste Amerikaanse regisseurs geen verhaal meer kunnen vertellen. Voor hem gold dat niet. Voor cineaste Nanouk Leopold ook niet. Hitchcock laat dialogen overstemmen door voorbij denderende treinen of auto's. Leopold laat ons bijvoorbeeld onkundig over de inhoud van een dialoog tussen de overspelige Christophe en Kaat buiten op straat. Net als Isa die door Christophe is gedumpt, zien wij ze praten en hoeven we al niet meer te weten waar ze over hebben. Hun lichaamstaal zegt genoeg.

Rolf Deen

Voor mij waren in deze zeer visuele film krachtige beelden:

• De val van Isa van de duikplank in het zwembad en de blikken die Kaat en Sascha daarover uitwisselen. Dan zwaait Kaat naar Isa die boven komt. Kaat kijkt alsof Isa haar heeft betrapt op praten over haar met Sascha.
• Het langzame rijdende shot langs de drie zonnebanken aan het begin en het einde van de film.
• Na de verkrachting van Sascha zitten de drie meiden zwijgend in de taxi van de EHBO post naar huis. Sascha en Isa op de achterbank. Kaat naast de chauffeur van wie we het gezicht niet zien. Wij, de kijkers, zijn buiten en zien door de autoruit de drie meiden blikken wisselen en wegkijken van elkaar. Een heel geladen scène zonder dialoog.
• De zwijgende naakte Isa die zittend voor haar wasmachine kijkt naar de ronddraaiende kleren die ze net heeft uitgetrokken. Een raadselachtig shot, ook zonder dialoog.
• Kaat die aan het einde van de film krantenknipsels op de grond ordent. Dezelfde kranten die aan de kant moesten toen ze bij Sascha introk. Uit de stapels oud nieuws schept Kaat orde en dan komt Sascha binnen stralend en met een nieuw kapsel. Geen dialoog kan vervangen wat je daar ziet. Twee meiden die klaar zijn voor een nieuwe start. Kaat zit in de volgende scène dan ook bij de arbeidsconsulent.

Beelden van deuren

En dan die vele shots en scènes die zich bij een deur afspelen en dan vooral de voordeur van de woning van Sascha. Het is Kaat die het meest met deuren heeft. Zij zit alsmaar op de stoep voor de deur, voert daar kleine gesprekjes, houdt daar de deur van Isa in de gaten. Zij repareert en schildert de ingetrapte deur. En dan de deur van het mooie huis van Max. Zij krijgt hem letterlijk in haar gezicht en moet er zelfs de sleutel van inleveren. Voor de deur van Isa krijgt ze de kous op haar kop: "Je bent een slappe zak, Kaat", snauwt Isa en ze loopt weg. Even later bij de bakker, zegt Kaat huilend als Isa nog steeds niets van haar weten wil: "Isa het spijt me zo…Ik weet dat je het niet wil horen…Niemand wil het nog horen. Ik sta bij iedereen op de stoep te janken en krijg overal de deur in mijn gezicht gesmeten."

In de relatie tussen Peer en Sascha breekt Peer letterlijk door de deur heen. Tussen de schuifdeuren van haar woning verkracht hij Sascha. Niet alleen de woning dringt hij binnen met geweld maar ook Sascha zelf. Het zijn anderen die pleisters op deze wonden leggen: Kaat op de deur, oma op haar ziel en de EHBO arts op haar gezicht. En van binnenuit groeit een kind dat haar misschien genezing brengt als het door haar deur naar buiten komt.

Isa breekt bij alle deuren in haar appartement het middenstuk weg. Zij zegt tegen Christophe die ongemerkt is binnengekomen en vraagt: "Wat doe je?" "Ik heb meer licht nodig…Ik wil die glasplaten in de deuren maken. Zodat het licht overal doorheen kan." Er komt steeds meer orde in haar atelier. Na de breuk met Christophe kan zij in dit atelier, zonder de kruiwagen en het cynische commentaar van Christophe de galerie houdster Kokkie Snoep te woord staan en haar werk laten zien. Wie is hier nu onvolwassen, Christoph? Jij die met de gevoelens van Kaat en Isa speelt, of Isa die het licht in haar atelier binnenliet en nu volwassen kunst maakt?

Meer dan een plank in een gat

Er is een film van Henri Bresson (Le Retour 1945) waarin net als in Iles Flottantes mensen nogal wat tijd besteden aan, bij en door deuren. Een criticus schreef over deze film: "Wie een beetje gevoel voor het transcendente heeft, ziet dat de deur niet alleen een gat in de muur met een plank die aan scharnieren draait. Steeds zendt de deur andere menselijke signalen uit: open, gesloten, met een sleutel of een grendel, een klap- of draaideur.” De deur zegt: aanwezigheid of afwezigheid, uitnodiging of verdediging, wekt nieuwsgierigheid en verwachtingen, scheidt privé en publiek. Met dat laatste onderscheid, privé en publieke ruimte, is iets geks aan de hand in deze film. Kritieke en dramatische scènes vinden op straat, voor of in de winkel plaats, in de publieke ruimte dus. Een intieme dialoog tussen Kaat en Christophe midden in een stroom van winkelende mensen. Emotionele uitbarstingen bij de bakker. (Die arme man). Het is vooral Kaat die zich op de grens van privé en publiek bevindt. Zij is immers half dakloos.

Jouw eigen poort

Îles Flottantes wordt in recensies en beschouwingen vaak in verband wordt gebracht met andere recente films over vrouwen van dertig die hun deur naar volwassenheid en verantwoordelijkheid open doen en twijfelen of ze die ruimte binnen zullen gaan en dan ook ervoor terugschrikken (Bridget Jones' Diary USA 2001, Career Girls UK 1997). Nanouk Leopold zegt in een interview daarover. "Uiteindelijk gaat de film over zwakheid. De hele menselijke geschiedenis gaat over zwakheid Wie is er nou niet een loser? Dat is een goede bron voor vermaak en drama. Als je er maar iets mee doet. Daarom worden Kaat, Isa en Sascha ook niet opeens een soort 'power women'. Aan het einde staan ze voor dezelfde spiegel als aan het begin. Maar ze staan daar wel voor wie ze zijn. Daar gaat het toch om?" Ik las deze passage en moest in combinatie met al die deuren toen denken aan een verhaal van Kafka over een man die een levenlang wacht op toestemming om een poort door te gaan maar omdat hij de moed niet heeft de strenge wachter te passeren nooit binnengaat. Als hij oud en op sterve na dood is vraagt hij aan de wachter: "Hoe komt het, dat er in al die jaren, die ik hier zit, niemand anders is gekomen om te vragen of hij er door mag?" De wachter "Niemand mocht door deze poort naar binnen. Want deze was alleen voor jou be­stemd. Ik ga nu weg en sluit de poort."

Vriendschap

Toen ik voor mezelf, i.v.m. het thema “vriendschap”, op een rijtje probeerde te krijgen hoe de verschillende personen zich tot elkaar verhouden, viel mij op dat Sascha de enige van drie meiden is die familiebanden heeft: met haar oma, haar afwezige vader en haar toekomstige kind. Sascha is voor mij de vrouw in deze film met de meeste ankers, de meeste grond onder haar voeten. Haar woning is een toevluchtsoord voor zo'n beetje iedereen die in de problemen zit. Zij is de enige met een onafhankelijk en aanwijsbare stabiele bron van inkomsten: een baan. Zij neemt na alle omzwervingen van de drijvende eilanden, de Îles Flottantes, weer het initiatief: "Voor jou is het ook de hoogste tijd Kaat. Voor en nieuw leven", zegt ze, "Ik zou beginne met deze kamer een op te knappen. Wat dacht van je rood? Voor op de muur. En we gaan ook weer eens zonnebanken…" Als er al een hiërarchie in het lijden bestaat, lijdt dan Sascha niet het minst onschuldig en fysiek het zwaarst onder de heftige relatie met Peer? Past bij de relaties van Isa en Kaat met Max en Christophe niet beter het onschuldigere woord "verkering". Sascha's relaties met Peer en Alexej lijken meer doorleefd en volwassener.

Liefde en vriendschap

Voordat ik deze film zag, realiseerde ik me nauwelijks dat vriendschap niet in alle tijden voor alle mensen hetzelfde betekent. Wij maken nu onderscheid tussen de gevoelens voor je vriend en je partner. Van je partner houd je en om een vriend geef je ook wel, maar ik geloof niet dat je echt zielsveel, hartstochtelijk van hem houdt. (Iteke Weeda) Passie en lichamelijkheid horen voor ons niet thuis in vriendschap, kameraadschappelijk gearmd lopen, samen leuke dingen doen wel: vooral met elkaar praten, soms meer en anders dan met je partner. Dat wel.

De drie meiden, eilanden, "fladderende mensen" (volgens actrice Manja Topper – Sascha - in een interview) drijven in deze film uit en om elkaar, "doen hun eigen ding" in modern jargon en drijven aan het slot ook weer naar elkaar toe terwijl de liefdesverhoudingen allemaal schipbreuk lijden. De vriendschap is getest en bestand gebleken tegen een stootje. Verraad en bedrog houdt ze niet uit het zwembad en de zonnebank vandaan. Vriendschap blijkt een anker voor de “drijvende eilanden”. Ik zie een verband met de opvatting van de regisseur Nanouk Leopold over spiritualiteit. Daar gaat het ook over een soort ankerpunt. Zij gaf ons een citaat van J.M. Coetzee:

“In een leven van boeken schrijven, ben ik dikwijls, geloof me, verdwaald in de doolhof van twijfelen. Ik heb de kunst geleerd om een teken of markeerpunt te planten op de plaats waar ik sta, zodat ik op mijn toekomstige tochten iets heb om naar terug te keren en niet erger verdwaald te raken dan ik al ben. Als ik het heb geplant, stap ik door. Hoe vaker ik terugkom bij het markeerpunt (voor mijzelf een teken van mijn blindheid en onvermogen) hoe zekerder ik weet dat ik verdwaald ben en tegelijk ben ik bemoedigd doordat ik mijn weg teruggevonden heb.”

Tot slot een citaat van de cineast Ingmar Bergman (relatiedrama’s!) over liefde en vriendschap, dat ook op deze film van toepassing is:

Vriendschap is net als de liefde buitengewoon scherpziend. Het wezen van de vriendschap bestaat uit openheid, waar­heidszucht. Het is een bevrijding het gezicht van een vriend te zien of zijn stem door de telefoon te horen en te praten over wat het pijnlijkst en het dringendst is. Of ook om een vriend te horen uitspreken wat je zelf nauwelijks hebt durven denken. Vriend­schap heeft vaak een trek van zinnelijkheid. De lijnen, het ge­zicht, de ogen, lippen, stem, manier van bewegen en toonval van de vriend staan vaak in je bewustzijn gegrift, een geheime code die je toegang verleent tot vertrouwen en saamhorigheid.

Een liefdesrelatie ontploft in conflicten, dat is onvermijde­lijk, vriendschap is zuiniger, heeft niet dezelfde behoefte aan ru­zies en schoonmaakbeurten. Een enkele keer komt er gruis tus­sen de kwetsbare contactpunten, met als gevolg verdriet en moeilijkheden. Ik denk: Ik kan heel goed zonder die idioot! Er gaat enige tijd voorbij, het slechte gevoel maakt zich kenbaar op verschillende niveaus, soms heel duidelijk, vaak discreet.

Nu neem ik contact op, dit mag niet, zo kun je niet omspringen met je kapitaal. We maken schoon, vegen en herstellen.
Het resultaat is onzeker: beter, slechter of als vroeger? Je weet het niet. Vriendschap is niet afhankelijk van eden en belof­tes, ook niet van tijd en plaats. Vriendschap stelt geen eisen, be­halve op een enkel punt: vriendschap vereist oprechtheid. De enige eis, maar een moeilijke.