Regisseur Paul Greengrass en editor Christopher Rouse hebben in The Bourne Ultimatum, deel drie in de Bourne filmtrilogie, de achtervolging tot kunstvorm verheven. De films zijn losjes gebaseerd op de pageturners van spionageschrijver Robert Ludlum. Met hun adembenemende actiefilm zijn zij er in geslaagd te doen wat boekverfilmingen zelden lukt, zij hebben niet het verhaal maar het gevoel van de lezer in beeld gebracht. Hun virtuoze montage van de achtervolgingsscènes is de filmische equivalent van wat je voelt als je een pageturner leest. De zoekende cameravoering, de ultra korte shots, de schijnbaar slordige kadrering en het onwaarschijnlijk hoge tempo van de film veroorzaken dat je als kijker moet meedoen met de montage. Je hebt het namelijk niet alleen druk met het volgen van wie achter wie aan zit, maar je bent ook bezig met het invullen en aanvullen van de losse eindjes in je eigen waarneming. In die zin biedt de film topamusement zoals een pretpark met achtbanen dat doet: ontspanning door inspanning.

Eigenlijk zit in The Bourne Ultimatum nog minder verhaal dan in de eerste twee afleveringen. In The Bourne Identity (2002) wordt Jason Bourne (Matt Damon) opgevist uit de zee met twee kogels in zijn rug. Door geheugenverlies weet hij niet meer wie hij is of waar hij vandaan komt. De film toont de zoektocht van Bourne naar zijn identiteit. Hij blijkt onderdeel te zijn van een CIA programma. De CIA heeft hem getraind tot gewetenloze moordmachine en moet van hem af nu hij driegt door te krijgen wie hij is en waarom hij doet wat hij doet. Deel twee The Bourne Supremacy (2004) begint met Jason Bourne die met zijn vriendin in India woont en waar het al snel met zijn rust is gedaan. Hij verliest zijn vriendin in een auto-ongeluk tijdens een achtervolging. De auto raakt te water en Bourne geeft haar onder water zijn afscheidskus terwijl zij verdrinkt. In deel twee is Bourne behalve op zoek naar de waarheid over zichzelf, ook uit op genoegdoening van de CIA en vergeving van zijn slachtoffers. In deel drie The Bourne Ultimatum krijgt hij antwoord op zijn vragen en ontmaskert hij de CIA complot. De slotbeelden tonen Jason Bourne die na alle achtervolgingen terugkeert naar waar hij in deel een vandaan kwam: het water.

In de rivier

Water speelt in de Bourne trilogie een belangrijke rol. De combinatie met de vele doden, het geheugenverlies en Bourne’s verlangen naar vergeving voor zijn daden roept associaties op met de rivier Lethe uit de Griekse mythologie waar de doden uit drinken om hun aardse leven te vergeten, maar meer nog met gelijknamige rivier uit De Goddelijke Komedie van Dante. Daar is de Lethe de rivier waar berouwvolle zielen uit drinken om hun zonden te vergeten voordat zijn naar de hemel gaan. “Ik heb geprobeerd mij te verontschuldigen voor wat ik heb gedaan, voor wie ik ben. Maar niets wat ik doe, maakt het ongedaan”, zegt Jason Bourne. En die uitspraak raakt aan het binnenste van deze film. Bourne verwoordt een schuldig zijn waar hij niet van los komt en dat roept weer associaties op met de functie van de christelijke doop. Hij is door de CIA schuldig gemaakt aan moord. De meest schokkende scene is de flashback waarin Bourne zijn eerste slachtoffer moet doden als onderdeel van zijn trainingsprogramma: in een klinische ruimte in de aanwezigheid van twee instructeurs. Hij mag niet vragen wat zijn slachtoffer, met een zwarte zak over het hoofd op een stoel in de hoek van de kamer, heeft misdaan. Hij moet gewoon schieten en dan kan hij niet meer terug. Deel van de hersenspoeling die hij ondergaat zijn ook onderdompelingen in water. En dat roept de vraag op: hoe kun je nog van de smet van je wandaden verlost worden als ook de doop geperverteerd is tot een martelmethode? De duik in de Hudson rivier aan het slot van de film laat de kijker met die vraag achter.

Bolgewas

Die vragen over schuld, vergeving en verlossing zitten in het binnenste van de film. Een goede publieksfilm is als een bolgewas met schillen. De ene bioscoopbezoeker ziet vooral de buitenste schil – een heerlijke actiefilm om met een emmer popcorn van te genieten ; de andere bioscoopbezoeker heeft weer meer oog voor de kritiek die de film uitoefent op de witte boorden moordenaars die vanachter hun CIA bureaus de Amerikaanse hegemonie ondersteunen en weer een ander ervaart ook de worsteling van de moderne mens die in het reine komt met de verwoestende uitwerking die technologie kan hebben op menselijke verhoudingen. Maar geen van de schillen die samen de The Bourne Ultimatum uitmaken is los te verkrijgen, laat staan los te verteren.

Voor meer informatie: zie op Cinema.nl.