L’empreinte de l’ange (De afdruk van de engel)

Een thriller van Safy Nebbou uit 2008 over twee moeders, waarbij de ene denkt dat de dochter van de ander haar lang verdwenen dochter is. Twee moeders die vechten om een kind. Het verhaal doet denken aan het Bijbelverhaal waar koning Salomo een oordeel moet uitspreken over twee vrouwen die beiden beweren moeder van hetzelfde kind te zijn (1 Koningen 3, 16-28). Hoe vel je zo’n oordeel? Wat is het juiste bewijs van moederschap?

Marcel Elsenaar

L’empreinte de l’ange is een thriller in de traditie van Hitchcock. Regisseur Safy Nebbou verschijnt zelfs, net als Alfred Hitchcock altijd deed, eenmaal als figurant in beeld. En net als bij Hitchcock kondigt een karakteristiek geluid de komst van een protagonist aan. Het schelle geluid dat je hoort als de Elsa (Sandrine Bonnard) in beeld komt geeft haar gemoedstoestand weer en geeft je als kijker een knoop in onze maag wanneer je haar ziet. Vanaf het begin is Elsa een moeilijk te doorgronden personage. Zij heeft problemen maar, behalve de echtscheiding en voogdijperikelen, wordt aanvankelijk niet duidelijk wat die zijn.

Elsa

Elsa doet haar best een goede moeder te zijn voor kleine Thomas maar toch wordt ze maar niet sympathiek. En dat wordt er niet beter op na een beslissende wending in het plot. Wanneer Elsa Thomas van een verjaardagspartijtje ophaalt ziet zij Lola en raakt vanaf dat moment heel nieuwsgierig is naar het meisje. Elsa stelt alles in het werk stelt om er achter te komen wie het meisje is. Daarvoor liegt ze, verzuimt van haar werk, gebruikt haar moeder om op Thomas te passen. Het valt in deze fase op dat zij vaak gefilmd wordt terwijl ze ergens achter staat, achter een raam, een hek, een deur. Als of zij opgesloten zit.

Claire

De tweede hoofdrol is voor Claire (Sandrine Bonnard) de moeder van Lola. Zij is in alles het tegendeel van Elsa. Haar vrije en resolute manier van optreden, haar hartelijkheid en gastvrijheid. Zij komt wél onmiddellijk sympathiek over. De tegenstelling tussen de gezinnen is groot: heelheid en voorspoed tegenover gebrokenheid en moeizaamheid. Naarmate de obsessie Elsa met Lola sterker wordt, wordt de hartelijkheid en gastvrijheid van Claire minder. Elsa duikt opeens overal op. Claire wordt achterdochtig, zeker als er op de ijsbaan een ongeluk gebeurt.

Symboliek

De film is rijk aan symboliek. De oersymbolen water en vuur komen op beslissende momenten voor in het verhaal. Safy Nebbou speelt er mee: water als symbool voor moederschap, het zwembad waar Elsa’s  zoontje gek van is, Elsa’s droom waarin zij Lola ziet verdrinken en ze haar te hulp schiet, Elsa in een bad dat overstroomt, Elsa onder de warme douche, een drooggelegd zwembad in beeld op het moment van de waarheid in het verhaal, de slotbeelden waarin de rivier stroomt. En vuur: daar begint het mee. Elsa kan met haar auto niet verder omdat er een grote brand is. De scènes tijdens het ballet op de muziek van de Vuurvogel van Stravinsky. De vuurvogel, de Feniks die herrijst uit zijn as, is een oud symbool voor de wederopstanding. Het duet van twee vrouwen ‘Esurientes implevit’ uit het Magnificat van Vivaldi klinkt als Elsa haar vader zegt haar lang verdwenen dochter terug gevonden te hebben. Het Magnificat is immers het lied dat Maria zingt wanneer zij beseft dat zij moeder zal worden.

Joodse legende

De titel van de film verwijst naar een oude joodse legende. “Heb je je weleens afgevraagd waarom je op je bovenlip een kuiltje hebt?”, vraagt de Talmoed en geeft zelf de verklaring: Dat kuiltje is de afdruk is van de vinger van de engel die vlak voor je geboorte langskomt en er voor zorgt dat alle herinnering en alle kennis die je al hebt voor je geboorte gewist wordt. Leg je vinger maar  eens op die plek. Wat drukt dat gebaar uit? Het kuiltje in je bovenlip verwijst naar het innerlijk weten in het onderbewuste. In de film wordt dat plekje een aantal keren aangestipt: vlak voor de eerste ontmoeting met Lola ziet Elsa een duiveltje dat het gebaar Sst! maakt. Later krijgen zowel Lola als Claire een bloedneus, waarna een straaltje bloed door het betreffende geultje op de bovenlip stroomt. En in de laatste scene verwijzen de woorden van Lola er naar.

Salomonsoordeel

Wat is nu de positie van de kijker? Hier komt het verhaal over Salomo terug. Van de kijker wordt een Salomonsoordeel gevraagd. De film vraagt je met beeld en geluid een oordeel te vormen over de twee moeders, bevraagt je op je gevoel voor gerechtigheid. Moederschap gaat in de film net in het bijbelverhaal niet over biologie en baarmoeder, maar om een diepe verbondenheid die je voelt. En dan blijkt dat je er als kijker, net als de familie van Elsa, naast zit met je oordeel. Dat is waar de film ons op wijst: oordeel niet te snel, luister, blijf er bij. Hoe goed Safy Nebou deze boodschap ook overbrengt, hij laat ons wel zitten met de vraag wat deze hele geschiedenis nu voor het zevenjarige meisje Lola betekent.

Marcel Elsenaar is bestuurslid van KFA Filmbeschouwing en kan eventueel bij de vertoning van deze film een nabeschouwing geven. Interesse? Mail naar info@kfa-filmbeshcouwing.nl