Entre les murs

“Entre les murs” vertelt het verhaal van de klas van leraar Francois Bégaudeau. Francois geeft Franse les op een middelbare school in het 20e arrondissement in Parijs. Het is een zwarte achterstandsschool, een soort middenschool waarin leerlingen van diverse niveaus en leeftijden door elkaar zitten. Regisseur Laurent Cantet toont in dit docudrama de wereld zoals die is, niet zoals die zou moeten zijn. Het zijn observaties, geen projecties. Zonder te oordelen of te veroordelen brengt hij de kijker binnen de muren van de school. En de microkosmos van de klas biedt een confronterende inkijkje in de samenleving anno nu.

Rolf Deen

Antwoord op ‘Être et avoir’

De Franstalige cinema is de laatste jaren dol op het onderwijs. In 1999 verschijnt ‘Ça commence aujourd’hui’ (Bernard Tavernier) over de lotgevallen van een jonge schooldirecteur in een door werkeloosheid geplaagd mijnwerkersstadje. De Waalse broers Jean en Luc Dardennes vertellen met de intense film ‘Le fils’ in 2002 het verhaal van de leraar houtbewerking en zijn obsessie voor een van zijn leerlingen. In 2003 konden de tegenstanders van het ‘nieuwe leren’ zich verlekkeren aan de nostalgische documentaire  ‘Être et avoir’ (Nicholas Philibert) over de dorpsonderwijzer in zijn idyllische schooltje. En een jaar later toont debutant Christophe Barratier met het kostschooldrama ‘Les Choristes’ de pedagogische kracht van muziek.  Het sociaal realistische ‘Entre les murs’ ligt in het verlengde van ‘Ça commence aujourd’hui’ en ‘Le fils’. De idyllisch sfeer van ‘Être et avoir’ is bij regisseur Laurent Cantet in geen velden of wegen te bekennen.  Hij zegt in een interview over de dorpsschool uit ‘Être et avoir’: “Sorry, maar dat is niet representatief voor vandaag.  Zie ‘Entre les murs’ maar als mijn antwoord op ‘Être et avoir’.”

Bestseller

Van oktober tot en met november 2005 breiden rellen die begonnen in een Parijse randgemeente zich als een olievlek over heel Frankrijk uit. Nieuwsbulletins, voorpagina’s, opiniepagina’s  en – programma’s hebben het over niets anders dan de confrontatie tussen allochtone jongeren en de politie. Als in januari de Franse leraar Francois Begaudeau in zijn boek ‘Entre les murs’ het schoolleven van diezelfde jongeren portretteert wordt het boek in het kielzog van de gebeurtenissen in de voorsteden een bestseller. Begaudeau krijgt direct verschillende aanbiedingen om zijn boek te laten verfilmen. Pas als Laurent Cantet zich meldt, gaat hij overstag. Begaudeau is een bewonderaar van de cineast, die buiten de kring van filmliefhebbers vrij onbekend is en op dat moment maar een paar speelfilms op zijn naam heeft staan (o.a. “L’emploi du temps” en “Vers le sud”). De hoofdpersonen in het werk van Cantet zijn geen klassieke helden of schurken, zijn scenario’s nooit zwart/wit.  Het lukt zijn hoofdpersonen juist niet alles onder controle te krijgen. Het leven is bij hem complex en onderworpen aan wisselvalligheden. Cantet tijdens de persconferentie in Cannes, waar hij de Gouden Palm won:  “In al mijn films wil ik tonen dat we individuen zijn die omgaan met een erg complexe wereld. Ik wil de mechanismen laten zien van wat er gebeurt, ook al zijn we ze niet altijd meester of er ons van bewust. Mijn personages bevinden zich vaak in die situatie.”

Taal

Het had voor de hand gelegen een Franse voorstad als decor voor de film te kiezen. Cantet deed dat niet en daardoor gaat de film over meer dan taalles op het Dolto College. Wat er gebeurt in de microkosmos van de Franse schoolklas is invoelbaar voor een breed publiek ook buiten Frankrijk.  De schoolklas is de spiegel van de samenleving. De keuze om te filmen in de taalles biedt de gelegenheid om de spanningen in de samenleving op de spits te drijven aan de hand van taalproblemen. Het conflict tussen gesproken en geschreven taal, tussen de officiële taal van het schoolboek en de taal van de straat en het gezin. Als de leraar de correcte vervoeging van een bepaald werkwoord op het bord schrijft, roepen de leerlingen: “Zo praten ze bij ons thuis niet. Zo praatten ze in de middeleeuwen!” Opvallend is hoe de kinderen in de klas vrijwel alles ter discussie stellen. Dat begint al met het opschrijven van hun naam: “Dat doen ik niet als u het ook niet doet.” Francois gaat overal op in en de lessen monden uit in eindeloze debatten en ruzies. Hij lijkt oprecht geïnteresseerd in het leven van zijn leerlingen maar daar denken de leerlingen anders over. Wanneer hij om de leerlingen te motiveren een autobiografisch opstel te schrijven zegt “jullie leven is interessant” krijgt hij lik op stuk van de gebekte leerlinge Angélica: “Ik had niet de indruk dat ons leven u zo sterk interesseerde”.

Sletten

Ruggengraat van de film vormen de gebeurtenissen rond de Mailinese jongen Suleyman. En ook daar is taal weer de protagonist van de dramatische ontwikkelingen.  Vanaf de eerste zachte confrontatie met Suleyman, hij heeft zijn schoolspullen thuis laten liggen, stapelen de gebeurtenissen zich langzaam op en leiden uiteindelijk tot zijn verwijdering van school. De escalatie wordt in gang gezet wanneer de klassenvertegenwoordigers in klas vertellen wat de Francois over Suleyman heeft gezegd tijdens de rapportenvergadering. Eén ogenblik vergeet hij dat hij leraar is en noemt de twee klassenvertegenwoordigers ‘sletten’. Er ontstaat een taalstrijd over de betekenis van dat woord en of de leraar te ver is gegaan. Het komt bijna tot een handgemeen met Suleyman, die daarna de klas wordt uitgezet. Dan vindt er een soort schooltribunaal plaats in aanwezigheid van Suleyman en zijn moeder. De Malinese vrouw verstaat geen woord en er is geen andere tolk aanwezig dan de beschuldigde jongen zelf. De regels zijn gehandhaafd maar of er recht is gesproken blijft de vraag.

Moreel kompas

Het is te makkelijk om met deze film klachten te ondersteunen over doorgeslagen individualisme, relativisme en immoraliteit en hun effect op het onderwijs.  Deze film toont in ieder geval wel dat de Franse oplossing van een neutrale overheid die zich niet met moreel gezag mag bekleden, faalt.  We zien in de film verschillende verworvenheden van de Franse republiek krakend tot stilstand komen. De verlichte rede die zich bedient van de discussie en het debat ontaardt in ruzie en geschreeuw, de parlementaire democratie in de vorm van klassenvertegenwoordigers werkt niet en het schooltribunaal  toont de verlamming van de rechtspraak als die geen oog heeft voor culturele verschillen. Het ontbreekt leraren en schoolleiding (een apparatsik in pak met stropdas) aan een moreel kompas en al ze er al een hebben communiceren ze er slecht over. Wanneer ze onder spanning komen te staan gedragen ze zichzelf als kinderen en beginnen te schelden. Het aantrekkelijke van deze film is dat hij registreert en observeert zonder oplossingen aan te dragen. Dat laat hij aan de kijker zelf over.

Meer over 'Entre les murs' op cinema.nl