Onder hooggespannen verwachtingen en onder een boycot uit conservatief-katholieke hoek ging de film ‘The Golden Compass’ (2007) deze week in première. “Van de makers van ‘The Lord of the Rings’” is de slogan waarmee de film werd aangeprezen. De film is een geslaagde combinatie tussen de films over de Hobbit Frodo en de Harry Potter-cylcus. Adembenemende special effects, een sterke cast en een plot dat metafysica en natuurkunde á la Discovery Channel mengt, maken ‘The Golden Compass’ tot een visueel en inhoudelijk aantrekkelijk spektakel.

Frank G. Bosman

Zoals het zo vaak gaat bij een boekverfilming, leidt de uitwerking van het verhaal in ‘The Golden Compass’ tot haast en grote stappen. Er gebeurt veel en er wordt weinig uitgelegd. Het verhaal speelt zich af in een paralleluniversum waar zeilboten, zeppelins en revolvers gecombineerd worden met magische energiebronnen en sprekende ijsberen. Lyra Belacqua (Dakota Blue Richards) wordt zeer beschermd opgevoed in Jordan College (Oxford). Als zij een gesprek afluistert tussen haar oom Lord Asriel (Daniel Craig) en de andere geleerden van het college hoort ze voor het eerst spreken over een mysterieus soort ‘stof’ dat ontdekt is op de Noordpool. Het zou een dimensiepoort zijn naar parallellen werelden. Asriel gaat in zijn eentje op onderzoek uit. Lyra krijgt van de decaan van het college (Jack Shepherd) een geheimzinnige ‘alethiometer’, het gouden kompas uit de titel. Deze kan de bezitter antwoord geven op alle vragen. Als ‘uitverkorene’ is Lyra de enige die er mee werken kan.

Magisterium

Als haar assistent gaat Lyra niet veel later met de mooie en kille Marisa Coulter (Nicole Kidman) ook op weg naar de Noordpool. Tijdens de reis vindt zij echter uit dat Marisa voor het ‘Magisterium’ werkt, een duistere totalitaire organisatie die streeft naar de wereldheerschappij. Dit Magisterium voert bizarre experimenten uit op weeskinderen. Ze willen hen van hun ‘daemon’ scheiden, hun ziel in de vorm van een dier. Deze scheiding gaat echter ten koste van levensvreugde en verandert de ‘geopereerde’ kinderen in halve zombies. In haar strijd om de kinderen te bevrijden, krijgt Lyra hulp van de vechtende ijsbeer Iorek Byrnison (Ian McKellen), een groep ‘Gyptians’ onder leiding van Heer John Faa (Jim Carter), de ‘aereonaut’ Lee Scoresby (Sam Elliott) en een peloton heksen aangevoerd door de bloedmooie Serafina Pekkala (Eva Green).

Gedachtenpolitie

De parallelle wereld van Lyra lijkt als twee druppels water op de onze, maar wijkt er tegelijkertijd duidelijk van af. In hetgeen afwijkt van onze wereld ligt natuurlijk de boodschap van de regisseur besloten, en daar doorheen die van de schrijver van het boek waar de film op gebaseerd is, Philip Pullman. Hoewel Pullmans boeken het kwade Magisterium duidelijk koppelen aan de r.-k. kerk, is daarvan in de film geen sprake. De leden van deze ‘gedachtenpolitie’ zijn eerder een combinatie tussen Nazi’s en esoterische broederschappen zoals die vaker in films worden uitgebeeld, dan een rechtstreekse parodie of aanklacht tegen de christelijke kerk of geloof.

Zucht naar vrijheid

Toch zitten er ook wel degelijk religieuze elementen in de film. De mens wiens daemon wordt gedood, sterft zelf ook; en omgekeerd. Ziel en lichaam worden dus – hoewel gescheiden verbeeld – als één gezien. Het Magisterium wil deze eenheid met geweld doorbreken en de mensen tot louter (controleerbaar) lichamen reduceren. Zij doen dit voor de ‘bestwil van de mensheid’. De reden voor het bizarre optreden van het Magisterium is een soort van ‘oerzonde’, een nog niet verder opgehelderde opstand tegen de ‘Autoriteit’. Wat of wat dit precies is, blijft ook nog even onduidelijk. De reden van de opstand was in ieder geval de zucht naar vrijheid, hét centrale thema van de film. Lyra belichaamt dat streven naar vrijheid door zich consequent zich niet te laten gebieden door haar meerderen. Tegelijkertijd verzetten de docenten van het college zich tegen de inmenging van het Magisterium onder aanvoering van de ‘academische vrijheid’.

Vrijheid van geweten en denken

De rol van de geleerde Lord Asriel is dubbelzinnig. Net als de gevallen engelen uit de christelijke traditie (‘Asriel’ is een verhaspeling van ‘Asraël’) breekt hij de wereld van de Goden open om de mensheid te bevrijden. Bevrijding of verdoeming? Misschien ligt hierin meer de antireligieuze tendens van de film verborgen dan in de rol van het Magisterium, dat even gemakkelijk met totalitaire regimes van fascisme en communisme kan worden vergeleken. Het is een film over de vrijheid van geweten en van denken, en over de gevaren van het tegendeel. Wie in ‘The Golden Compass’ een directe aanval op de r.-k. kerk ziet, zoals de Amerikaanse Catholic League onlangs deed, projecteert echter zijn eigen, bekrompen kerkbeeld op de film.

Voor meer informatie: over de film via Cinema.nl; over de auteur via Goedgezelschap.eu.