Shylock op het witte doek blijft een delicate aangelegenheid. De joodse woekeraar, vervuld van wraakzucht en dorst naar bloed, zoals Shakespeare hem heeft neergezet in zijn Merchant of Venice, heeft vele vertolkers gehad op toneel en film: zowel joods als niet-joods. Maar altijd weer kwam de discussie op of je zo'n antisemitische figuur wel kon en mocht spelen. Al Pacino heeft de handschoen opgenomen en een onvergetelijke Shylock neergezet. Regisseur Michael Redford heeft het zekere voor het onzekere genomen en begint de film met agressieve christelijke boetepredikers die de aanzetten tot haat jegens de joden.

Marcel Poorthuis

Een hang naar politieke correctheid die misschien niet nodig is en uiteraard bij Shakespeare ontbreekt. Zoals bekend houdt Shylock een rede die menigeen ervan overtuigt dat het stuk niet antisemitisch is maar zich juist richt tegen de antisemieten. Joden zijn mensen van vlees en bloed, net als iedereen: “als je ons steekt, bloeden wij niet net zo? En als je ons kietelt, lachen wij soms niet?”

Genade en recht

Waar gaat het om? In het Venetië van de 16e eeuw leeft de rijke koopman Antonio (Jeremy Irons) die grote liefde voelt voor de jongere Bassanio (Joseph Fiennes). Deze is zelf verliefd op de beeldschone Portia (Lynn Collins) en heeft geld nodig om haar het hof te maken. Antonio geeft het geld maar moet daarvoor een lening afsluiten bij de jood Shylock. Deze is - indringend moment - even tevoren tijdens een relletje door Antonio bespuwt en als wraak eist hij een pond van diens vlees, als Antonio het geld niet op tijd terugbezorgt. Antonio ziet geen probleem, maar in korte tijd vergaan al zijn schepen. Intussen is Shylock's dochter, de bloedmooie Jessica, verliefd op een christen, wat Shylocks haat nog meer voedsel geeft. Bassanio slaagt voor de test van de drie kistjes: hij kiest niet het gouden en zilveren kistje, maar het eenvoudige loden en mag Portia trouwen. De mogelijke betekenis: hij lijkt niet op eigen voordeel uit en zijn loon is de mooie Portia. Het thema van beloning ‘om niet’ (genade) versus beloning uit berekening zal telkens in het verhaal terugkomen.

Als Shylock zijn recht eist komt de mooie Portia verkleed als man voor ieder onherkenbaar in beeld en voert het pleidooi voor Antonio. Maar, opmerkelijk detail - ze geeft eerst Shylock gelijk en als deze niet genade voor recht wil laten gelden, kent ze hem het recht toe Antonio een half pond vlees uit het lichaam te laten snijden.

De ring

De film laat op dat moment Portia uitgroeien tot een 'iron lady' die alle mannen, inclusief haar eigen Bassanio, in de tang neemt. Ze wacht tergend lang met de bevrijdende uitspraak dat Shylock wel recht heeft op zijn pond, maar geen druppel bloed mag laten vloeien. Dan vraagt ze, nog steeds de rechtsgeleerde, haar eigen Bassanio om een klein geschenk, de ring die hij de dag tevoren van zijn vrouw heeft gekregen. Bassanio weigert, maar geeft uiteindelijk onder de bittere verwijten van de rechtsgeleerde toe. Thuisgekomen vraagt Portia hem waar de ring is gebleven waarvan hij heeft gezworen hem nooit af te doen! Zit hij soms aan de hand van een vrouw? (Dat dit inderdaad zo is, maar aan de hand van Portia zelf, kan Bassanio natuurlijk niet weten). Zo wordt Bassanio ook gestraft voor zijn toch wat excessieve liefde voor zijn vriend Antonio.

Antisemitisme?

Maar keren we terug naar het probleem van antisemitisme. Is Portia in haar vermomming als rechtsgeleerde, werkelijk het toonbeeld van genade terwijl Shylock alleen het starre recht kent, waarmee het cliché: christendom=genade, jodendom=recht zou worden voortgezet? De paradox is dat Portia zelf weer wraakzuchtig lijkt te zijn door Shylock niet alleen zijn geld te ontnemen, maar zelfs, in naam van alweer een wet in Venetië, hem zelfs al zijn bezittingen te ontnemen. Shakespeare moest kennelijk het Volksempfinden van zijn toeschouwers tevreden stellen, al waren de joden op dat moment al jaren uit Engeland verdreven! Met terugwerkende kracht krijgt Shylock (in een schitterende rede van Al Paciono) gelijk: "Jullie christenen zijn tegenover ons toch alleen maar wraakzuchtig? Waar blijkt die liefde uit?" Shylock wordt volledig berooid achtergelaten. En zijn dochter Jessica? Is haar schoonheid niet een bewijs dat er geen antisemitisme in het spel kan zijn? Niets is minder waard. Haar positieve rol gaat immers samen met haar afvallig worden van haar jood-zijn! Het zou tot Walter Scott's Ivanhoe duren, voordat de mooie Rebecca bewondering oogst bij de lezer juist doordat ze standvastig joods blijft. Pas dan is de romantische omkering, dat het slachtoffer en de randfiguur de eigenlijke held is, voltrokken. Bij Shaksepeare is daarvan alleen maar een glimp te merken.

Jessica

De film zit ongetwijfeld het meeste met de figuur van Jessica in zijn maag die dan ook het minst uit de verf komt. De raadselachtige slotscène waar Jessica naar een ring om haar vinger staart, moet aldus worden verklaard: deze ring had Shylock nog van zijn aanstaande vrouw gekregen en iemand had hem verteld dat zijn dochter de ring aan een aapje had gegeven. Een afschuwelijk beeld die de oude man ineen doet krimpen. maar in de slotscène blijkt dat dat gelogen was: Jessica staart verdrietig / weemoedig naar de ring aan haar vinger! Heeft ze spijt en verlangt ze terug naar haar jodendom, naar haar ouderlijk huis en naar haar beschimpte vader? De film laat het in het midden.

De film slaagt erin om de complexe verhoudingen goed uit de verf te laten komen. Om maar wat te noemen: waarom is Antonio zo vriendelijk voor Bassanio? En waarom zegt Bassanio als Antonio's leven gevaar loopt dat hij zelfs zijn eigen vrouw zou willen geven voor de leven van Antonio? Portia’s sadisme heeft wel een grond! De film zit vol met dergelijke dubbele bodems en is een feest om naar te kijken. De filmmaker heeft goed naar schilderijen uit Venetië gekeken en heeft zelfs een slaapkamer geheel gereconstrueerd. De liefdesscènes krijgen mede hierdoor een droomdimensie die de kijker lang zal bijblijven.

Levensbeschouwelijk sleutelwoorden:

Antisemitisme, verhouding joden en christenen, verhouding genade en recht, liefde, hebzucht, vriendschap

Bron: Marcel Poorthuis is docent van de Master Wereldreligies aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg en is gespecialiseerd in de verhouding tussen Jodendom en Christendom.

Voor meer informatie: zie IMDB.com.