The Secret of N.I.M.H. (1982) was de eerste film van de legendarische Disney-tekenaar Don Bluth, die hij in eigen beheer tekende en uitgaf. De film heeft een ware ‘cultstatus’ gekregen en wordt door critici alom bewonderd als een van de beste tekenfilms ook. Zelfs een kwart eeuw na zijn verschijnen boeit de duistere tekenfilm over vrijheid en de magie van taal die bevrijdt.

Frank G. Bosman

Mevrouw Brisby is een verlegen muis die met haar kinderen op een boerenveldje leeft. Omdat het oogsttijd is, moeten ze verhuizen, maar de ziekte van één van haar kinderen, Timothy, verhindert dat. Met gevaar voor eigen leven bezoekt ze Grote Uil, die haar aanraadt contact te zoeken met een mysterieuze groep ratten die onder een struik bij de boerderij wonen. Bij Nicodemus de oude leider van de ratten aangekomen, verneemt Brisby dat haar overleden man samen met de groep ratten ontsnapt is uit een laboratorium van N.I.M.H. Door een ‘mislukt’ experiment zijn ze intelligent geworden. Zo tappen de ratten de elektriciteit uit de boerderij af om liften, lampen en andere ‘mensendingen’ te laten werken. Het is een beschaafde en ontwikkelde gemeenschap in het klein. Een vooruitstrevende groep ratten onder leiding van Justin wil een van de mensen onafhankelijk leven leiden en stelt voor te verhuizen. Een conservatieve groep aan de andere kant wil blijven. De machtbeluste ‘blijver’ Jenner ruikt zijn kans om de macht te grijpen. De rest van de film gaat over de strijd tussen blijven en verhuizen, zowel van de ratten als van mevrouw Brisby zelf.

Tussen blijven en sterven

De film wordt door critici alom geprezen als een van de beste tekenfilms ook en het hoogtepunt van Bluths carrière. Het commerciële succes was beperkt, mede door concurrentie van Steven Spielbergs ‘E.T.’. Spielberg was overigens wel dusdanig onder de indruk van The Secret of NIHM dat hij Bluth overhaalde om voor hem An American Tail (1986) te maken. De film is donkerder van kleur en het plot is ingewikkelder dan de films die Bluth voor Disney produceerde (o.a. Sleeping Beauty en Robin Hood). Hoewel de film als ‘kinderfilm’ staat geclassificeerd is het dat alles behalve. In de film hangt een constante dreiging in de lucht. Het onheil lijkt nooit ver. Qua sfeer en toonzetting lijkt The Secret op de tekenfilm Watership Down (1978), waarin lijden, dood en (de dreiging van) vernietiging constant op de achtergrond aanwezig zijn. Er is nog een opvallende inhoudelijke vergelijking tussen beide films. De boer heeft op een bepaald moment genoeg van de ratten in de tuin en laat de mannen van NIHM komen, wat de ruzie binnen de rattengemeenschap om juist wel of niet te verhuizen alleen maar vergroot. In Watership Down blijken de ‘verhuizers’ die tegen de wil van de meerderheid gevlucht zijn, net op tijd het hol verlaten hebben. Hun achtergebleven familie wordt door gif in hun eigen holen vermoord. Hiermee wordt een min of meer politiek strijd tussen twee fracties (bij konijnen en ratten) tussen ‘blijven’ of ‘gaan’ ook existentieel ingekleurd: het is ook en vooral een keuze tussen leven of dood.

In de tekst

The Secret of NIHM bevat ook eigenaardig veel beelden van teksten: boeken, bordjes, opschriften op auto’s enzovoorts, die niet door de stemacteurs worden uitgesproken. Hierdoor zijn de teksten niet auditief gemaakt, maar blijven ze bestaan als tekst in de film. Het gaat dan zonder uitzondering om teksten die verwijzen naar het achtergrondverhaal van de ontsnapping uit het laboratorium en de dreigende ondergang van de rattenkolonie. Drie voorbeelden springen eruit. Nergens in de film wordt met woorden uitgelegd wat ‘NIMH’ is. Er wordt over gesproken als een ‘entiteit’ die zowel dreiging (pijnlijke experimenten) als wonderbaarlijke zegening (intelligentie) heeft gebracht. Alleen de kijker weet door een flashback naar de periode dat de ratten nog niet slim waren, dat NIHM staat voor ‘National Institute of Mental Health’. Ook de auto voor de boerderij heeft ‘NIMH’ op de zijkant staan, maar weer wordt dit door geen van de karakters uitgesproken.

Bevrijdende taal

De dreiging wordt hierdoor vergroot, aangezien de kijker iets weet wat de filmkarakters niet weten. Maar er zit nog een essentiëlere laag onder. Als Nicodemus aan Brisby hun verhaal vertelt, krijgen we een gruwelijke scène te zien waarin een rat zwaar lijdt onder een injectie. De volgende scène is een muizenarm (de overleden man van Brisby) die het slot van zijn kooi openmaakt. Nicodemus: ‘We could read…’ De koppeling tussen het kunnen lezen en de verkregen intelligentie die hen in staat stelt te kunnen vluchten, wordt wederom pas duidelijk door het bordje dat naast de kooi hangt. Hierop staat aangegeven hoe je het slotje open kan maken. Lezen is het eerste dat de intelligente ratten (en muis) doen. Het is het teken van hun intelligentie en het komt eruit voort. Je hoort de bewondering in Nicodemus’ stem als hij het over ‘lezen’ heeft: het is de magie van hun menswording. Taal als (over)drager van de cultuur is hét middel waarmee de ratten hun eigen vrijheid kunnen opeisen en bevechten. Taal bevrijdt, letterlijk in dit geval.

Voor meer informatie: over de film via Cinema.nl; over de auteur Goedgezelschap.eu.