Sherlock Holmes

De nieuwste Sherlock Holmes verfilming (2009) heeft een vreemde haatliefdesrelatie met het originele Holmes personage uit de misdaadromans van de Britse schrijver Arthur Conan Doyle (1859-1930). De nieuwe Holmes ontmaskert het spiritisme waarin zijn schepper – de auteur Doyle – op latere leeftijd zou vervallen. En Holmes doet dit, paradoxaal genoeg, met behulp van de meest karakteriserende eigenschap die Doyle hem gaf: keiharde logica

Frank G. Bosman

De avonturen Holmes zijn al vaker verfilmd voor de cinema en de televisie. Na de vijf bioscoopfilms die tussen 1916 en 1945 werden gemaakt is deze verfilming van 2009 met Robert Downey in de hoofdrol pas weer de eerste speelfilm. Hoewel niet gebaseerd op een verhaal van Doyle is het personage Holmes in ‘Sherlock Holmes’ is redelijk trouw aan het origineel. Holmes is opnieuw de excentrieke, ondoorgrondelijke misdaadoplosser en een meester in de forensische wetenschap. Toch zijn er wel enkele verschillen.

Geen donkere kanten

De donkere kanten van Holmes (zijn opiumgebruik, zijn depressies en waanzin), zoals Doyle uitgebreid beschrijft, spelen echter in de film geen rol. Ook Holmes' assistent dokter Watson (Jude Law) heeft een modernisering ondergaan. Bij Doyle blijft hij toch altijd wat sullig en burgerlijk, terwijl hij in deze film van regisseur Guy Ritchie bijna aan de meester gelijkwaardig is in de kunst van deductie en in fysieke kracht. Ook Holmes' eeuwige tegenstander professor Moriarty (ingesproken door Brad Pitt?) en zijn enige geliefde Irene Adler (Rachel McAdams) spelen slechts een bescheiden rol.

Simpel verhaal

Scenarist Lionel Wigram construeerde een gemakkelijk plot met een paar romantische uitstapjes om de film ook voor vrouwen interessant te maken. Voor de rest is Holmes toch een beetje een mannenfilm: veel mooi gefilmde vechtscènes, ingewikkelde wetenschappelijke experimenten en onwaarschijnlijk uitgevoerde deducties. Wigram houdt het simpel. Lord Henry Blackwood (Mark Strong) wil met behulp van duistere magie de Engelstalige wereld veroveren. Om zijn ideeën kracht bij te zetten worden enkele tegenstanders op hoogst creatieve wijze om zeep geholpen. Uiteindelijk weet Holmes te bewijzen dat de zwarte magie niet meer dan slim toegepaste wetenschap is. Zo zorgen speciaal geprepareerde kogels voor een ontploffende revolver en enige chemicaliën voor een gruwelijke dood in de badkuip.

Verhouding tot originele Holmes

Met de trouw van deze filmversie uit 2009 aan het originele Holmes personage van Doyle is een en ander aan de hand. Zoals eerder gezegd is het verhaal niet van Doyle zelf maar zijn de personages alleen op de karakters uit zijn misdaadromans geïnspireerd, zoals we dat ook kennen van Ian Flemming's James 007 Bond. Er zijn wel veel verbale verwijzingen – hommages zo je wilt - naar de originele verhalen van Doyle. De donkere kant van Holmes' karakter is aangepast tot een meer modieus actieheld. In de verhalen van Doyle is Holmes een berekende logicus, die veel 'hocus pocus' weet te herleiden tot verklaarbare natuurlijke of psychologische verschijnselen. Holmes is dan ook het prototype van de rationele, verlichte mens, die de angsten van het onderbewuste onderkent en beheerst. In deze 2009 film is dit het hoofdonderwerp van het verhaal gemaakt. Met uitzondering van één of twee kleine verhalen heeft de schrijver Doyle magie nooit zo'n belangrijke plaats gegeven.

Spiritisme

Opmerkelijk is dat Conan Doyle zelf op latere leeftijd, na de 'dood' van Holmes, zich juist overgaf aan spiritisme. Binnen enkele jaren verloor Doyle zijn vrouw, zijn broer, zijn zoon, twee zwagers en twee neefjes. Hij zonk diep weg in de depressies, die ook zo’n belangrijk onderdeel van het Holmes personage zijn. Doyle vond steun in het toentertijd (eind 19e, begin 20e eeuw) modieuze spiritisme, dat de uitkomsten van de moderne wetenschap wilde combineren met eeuwenoude magische kennis. De fictieve 'Temple of the Four Orders' uit de film zijn behalve een pastiche op de Vrijmetselarij (waarover Doyle een enkele keer schreef) een voorbeeld van deze mix. Grappig is overigens wel dat de eeuwenoude kennis van deze orde opgeschreven is in ongevocaliseerd Hebreeuws zonder enige betekenis.

Rationalisme en romantiek

Zoals het personage Holmes een kind van de ene helft van zijn tijd is (rationalisme), is zijn auteur-schepper op latere leeftijd een kind van de andere helft (Romantiek). In deze film van 2009 staat het schepsel dus op om zijn schepper een lesje te leren. Maar de ontbrekende duistere kant van het Holmes personage blijft mij toch het meest boeien.