Shutter Island

“God houdt van geweld” zegt iemand tegen de hoofdpersoon van Shutter Island (2010) inspecteur Teddy Daniels (Leonardo DiCaprio) “er is helemaal geen morele orde. Het enige wat telt is: kan mijn geweld dat van jou overwinnen?” De dominante filosofie en praktijk van de 20e eeuw in een notendop. En ook het oeuvre van regisseur Martin Scorsese in een notendop. Met deze film noir daalt de oude meester nog dieper af in de krochten van de gekwelde menselijke ziel dan hij ooit deed.

Rolf Deen

Federale inspecteur Teddy Daniels reist met zijn collega Chuck (Mark Rofello) naar een eiland waar in een oude burcht een forensische psychiatrische kliniek is gevestigd. De twee moeten de vermissing van een vrouwelijk gevangene onderzoeken. De openingsbeelden voorspellen al niet veel goeds: er doemt een schip op uit de dichte mist begeleid door onheilspellende klanken. En veel goeds zal inspecteur Daniels dan ook niet ontdekken. Naarmate hij dieper doordringt in het mysterie dat hij probeert te ontrafelen des te dieper zinkt hij weg in het mysterie van zijn door trauma’s gekwelde ziel.

Film noir

In zijn hele oeuvre legt Scorsese de losse eindjes van de Amerikaanse samenleving en geschiedenis bloot en steeds vanuit het perspectief van de Amerikaanse man. Hij gebruikt daar verschillende genres voor, de gangsterfilm (Casino, Goodfellas), het historische kostuum drama (Gangs of New York, Aviator), de politie thriller (Cape Fear, The Departed) en de sportfilm (Raging Bull) en voegt daar nu het genre van de film noir aan toe. De vaste elementen van dit genre zijn allemaal in Shutter Island aanwezig.

Angst en onzekerheid

In de film noir wordt de hoofdpersoon gekweld door angst en onzekerheid. Scorsese verbeeldt dit door de voortdurende desoriëntatie van de hoofdpersoon. Hij is lichamelijk en geestelijk steeds meer de weg kwijt. Zijn zoektochten door doolhoven van het eiland voeren de spanning en de verwarring op. Kijker noch hoofdpersoon weten op het laatst wie er nu echt gek is: Teddy of alle andere mensen op het eiland. Waarmee een andere eigenschap van de film noir is neergezet: het ontbreken van een happy end.

Femme fatale

Het vaste film noir element de femme fatale, een aantrekkelijk vrouw die de hard boiled detective in moeilijkheden brengt, is in verschillende gedaanten aanwezig. En ook de ingewikkelde verhaalstructuur verteld vanuit het perspectief van de man die via allerlei flashbacks de motieven van de hoofdpersonen blootlegt, heeft Scorsese ruimschoots aangeboord. Steeds gaan Teddy’s gedachten terug naar de twee grootste trauma’s in zijn leven: zijn aandeel als soldaat aan de bevrijding van een concentratiekamp waar hij de stapels lijken heeft moeten aanschouwen en de tragische dood van zijn vrouw en drie kinderen. Maar wat zijn eigen aandeel in beide gebeurtenissen is geweest, daar komen opnieuw kijker noch de hoofdpersoon zelf echt achter.

Goed en kwaad

De typische vraag naar goed en kwaad die de hoofdpersoon in de film noir zich steeds stelt en waar hij door de corruptie van de wereld maar niet uitkomt, blijft ook hier opnieuw onopgelost. Scorsese beantwoordt die vraag in zijn films naarmate hij ouder wordt ook steeds beslister en negatiever. En religie als bron voor dat antwoord legt het steeds nadrukkelijker af bij hem. In The Departed liet Scorsese Jack Nicholson al op cynische toon twee geestelijken afsnauwen als kindermisbruikers zonder enig recht op moreel gezag. En in deze film zegt de directeur van de forensische kliniek tegen Teddy: “God houdt van geweld. Er is helemaal geen morele orde. Het enige wat telt is: kan mijn geweld dat van jou overwinnen?”

Parel

Met Martin Scorsese wil iedereen werken. Hij heeft dus ook voor deze film een topcast bij elkaar gekregen. Leonardo DiCaprio hoort ondertussen tot zijn vaste acteurs en hij brengt hem hier opnieuw tot grote prestaties. Zelden zagen we hem zo duister en broeierig acteren. Ben Kingsley als psychiater Dr. Cawley met een hautain Brits accent en Max von Sydow als Dr. Naehring met een lichte Duitse tongval geven de film een klassieke allure. Met de treffend gekozen muziek van moderne klassieke componisten (Richter, Cage, Rothko, Adams), achter beelden geschapen door spectaculaire en ook zeer intieme cameravoering is deze film een nieuwe parel aan de ketting van films die Scorsese al decennia lang aan het rijgen is.