‘Todo sobre mi madre’ is het hartverscheurende levensverhaal van Manuela. Wanneer Manuela haar 17-jarige zoon Esteban verliest bij een auto-ongeluk reist ze af naar Barcelona om zijn vader het droevige nieuws te vertellen. Esteban’s vader gaat tegenwoordig als vrouw door het leven en heeft nooit van het bestaan van zijn zoon geweten. Manuela zoekt de rosse buurt van Barcelona af en treft daar een vroegere vriendin. Samen proberen ze weer wat van het leven te maken en door allerlei verwikkelingen lijkt zelfs het leven van Manuela weer zin te krijgen.

Theologe en cinefiel Marjeet Verbeek werd geraakt door ode die de Spaanse regisseur Pedro Almodova in 1999 bracht aan de moeder en de vrouw met deze wereldwijd bekroonde film. Zij bekeek hem bijna 10 jaar later opnieuw en schrijft met passie over de passie voor echte vrouwen van Almodovar.

Marjeet Verbeek

Het valt niet mee om het verhaal van All About My Mother (1999) na te vertellen aan iemand die de film niet gezien heeft. Je loopt dan grote kans op weerstand te stuiten, want menigeen zal het verhaal als ongeloofwaardig afrekenen. Dit is een film vol vreemde personages en vreemde situaties. Exentriekelingen die ook niet wars zijn van shockerende uitlatingen.
Maar als je de film eenmaal gezien hebt dan ga je toch als vanzelf mee. Al die personages en situaties, hoe vreemd ze ook lijken, houd ik dan toch voor mogelijk. Ik word er zelfs diep door ontroerd. En ik niet alleen. De prestigieuze onderscheidingen die de film kreeg (Gouden Palm, oecumenische prijs, Golden Globe, Oscar) bevestigen de unanieme waardering. Regisseur Almodovar, de enfant terrible van de Spaanse countercinema, blijkt met zijn dertiende film precies in de roos te schieten. Todo Sobre Mi Madre is dan ook een goudmijn van filmische magie. Die rijkdom is zichtbaar aan de oppervlakte, maar blijft even tastbaar in de diepte.

Ode aan de vrouwen

In vrijwel al zijn films spelen vrouwen een centrale rol. En ook in All About My Mother behandelt hij hen met zijn gebruikelijke medeleven en begrip. Hij draagt zijn film dan ook op aan “Bette Davis, Gena Rowlands, Romy Schneider. Aan actrices die actrices speelden. Aan de vrouwen die acteren. En de mannen die acteren en in vrouw veranderen. Aan iedereen die moeder wil worden. Aan mijn moeder”. En inderdaad, al deze vrouwen, moeders en actrices, acterende moeders en moederlijke actrices en mannen die acteren en in vrouwen veranderen, bevolken de film en geven er de spirit aan. En dat is bijzonder want zoals de Vlaamse cinefiel Sylvain de Bleeckere terecht stelt: “Zoals in alle andere kunstvormen, bepalen mannen in de filmkunst het blikveld. Alleen vrouwen die goed in het mannenoog van de camera liggen, krijgen het sterlabel, jong en welgevormd als ze dan altijd zijn. Moeders maken amper kans. Verder dan een decoratieve bijrolbrengen ze het zelden. Todo Sobre Mi Madre is een uitzondering. Een kostbaar moederportret met een ander beeld van de vrouw dan het seksuele object (…) Een ander mensbeeld een ander levensbeeld, waar de moeder zorgend ruimte schept voor de gave van het leven. En zo regisseert ze soms met haar zoon-cineast mee aan een gewijd, eigentijds vrouwenbeeld.” (Cinemagie 233)

De vrouwen regeerden

All About My Mother gaat ook over Almodovars eigen moeder. In interviews legt hij sterk de nadruk op het autobiografische uitgangspunt van zijn film. Hij is opgegroeid in La Mancha, waar een sterk machisme heerste. Officieel hadden de mannen het daar, vanuit hun luie zetel, voor het zeggen, maar in de praktijk regeerden de vrouwen. Zij losten de echte problemen op, in stilte, of door hun mannen iets op de mouw te spelden. De vrouwen veinsden, deden alsof, logen, waardoor ze het mogelijk maakten dat, om in Almodovars eigen woorden te spreken, “het leven kon stromen en zijn weg vervolgen buiten het weten van de mannen”. Sprekend over zijn kindertijd zegt hij: “Het was voor mij als kind een openbaring: het zien en horen hoe vrouwen in de patio met elkaar aan het praten waren, heeft mijn leven getekend.”

Vrouw-zijn als acteerprestatie

Voor de regissseur wordt uit die vitale, onverwoestbare vrouwelijke kracht het leven en tegelijkertijd de kunst van het theater geboren. Vrouwen ontwijken de dood van het mannelijk machisme door actrices te worden. Dat juist geeft hen de mogelijkheid om authentiek te zijn, dat wil zeggen mededogen te voelen voor al wat leeft en daarvoor te zorgen. Het is zo dat ze de beweging van overleven naar leven tot stand brengen.
In de film wordt die beweging kort en krachtig en op meerzinnige wijze verwoord en verbeeld in de sleutelscene waar de transseksuele Agrado op het toneel over haarzelf vertelt, op dat moment acterend en niet acterend tegelijkertijd. Zij is de man, die veel geld heeft neergeteld om het machisme tot in zijn lichaam zelf af te leggen. Waarom? Om authentiek te kunnen zijn en dat is voor haar om vrouwelijk te kunnen zijn en te handelen, oftewel om Agrado te zijn, om anderen het leven aangenaam te maken. All About My Mother staat bol van de verwijzingen naar deze authentieke verwantschap tussen acteren en vrouwelijkheid, tussen het leven en de kunst, tussen film, theater en het echte leven. Waar dat samengaat, zo lijkt Almodovar te willen zeggen, daar kan het leven zijn weg gaan, bewegen. Daar wordt voor het leven gezorgd.

All about Eve

Almodovar heeft in de filmklassieker All about Eve (1950) het beeld gevonden van zijn kinderlijke ervaring in de vrouwelijke patio. In deze satirische film over het New Yorkse Broadway wereldje spelen belangrijke taferelen zich af in de loge van de actrice Margo Channing (Bette Davis). Hier is de kleedkamer in alle opzichten een vrouwelijke ruimte. De grote scene waarin Eve Harrington (Anne Baxter) onder valse voorwendselen die kleedkamer binnenkomt en daar haar levensverhaal vertelt, integreert Almadovar. Aan het begin van All About My Mother zitten Manuela (Cecilia Roth) en haar zoon Esteban (Eloy Azorin) samen in de huiskamer naar de film op teevee kijken. Later zullen we zien dat veel scenes in de film zich afspelen in de kleedkamer van steractrice Huma Rojo (Marisa Paredes) en haar verslaafde vriendin Nina Cruz (Candela Peña). De regisseur heeft deze vrouwelijke personages in All About My Mother geportretteerd naar de twee personages van Margo Channing en haar metgezel Birdie Coonan (Thelma Ritter) uit All about Eve.

Hulde aan de patio

De vrouwelijke ruimte bereikt dan ook haar hoogtepunt in de wonderlijke, onafgebroken reeks interieurscenes in het appartement van Manuela in Barcelona. Op een bepaald ogenblik treffen we daar Manuela, zuster Rosa (Rosa Maria Sarda), Huma en Agrado (Antonia San Juan) aan. Hun bijeenkomst wordt een groot feest van vrouwelijke solidariteit. Een solidariteit die wordt weergegeven in de sublieme kunst van bewegen, zitten, spreken, luisteren, vragen, komen en gaan, veinzen en liegen, lachen en huilen, kortom van acteren. Vooral in deze scene lijkt Almadovar hulde te brengen aan zijn kinderlijke herinnering aan de vrouwen in de patio, aan zijn moeder die aan de basis ligt van de film ligt.

Onverwoestbare moeder

In de film is Manuela het prototype van de vrouwelijke levensruimte, van de ‘vormen van gevoeligheid’ zoals de grote mytholoog Campbell ze ooit noemde toen hij sprak over de mythe van de godin. Een hele film lang gedraagt Manuela zich als een uiteindelijk onverwoestbare moeder tegenover het leven; als verpleegster beschermt ze het leven, ook dan nog wanneer de dood is ingetreden, en als vrouw-moeder neemt ze haar pedagogische verantwoordelijkheid op tegenover de twee Estebans. Zelfs wanneer ze in de rouw is en uitgeput aankomt in Barcelona blijft ze zichzelf. Als ze in het begin geen eigen huis heeft, is zij het die de anderen een thuisgevoel geeft. Zij staat de zwangere zuster Rosa bij en helpt de reddeloze Huma wanneer Nina spoorloos is. En ze verpleegt Agrado, nadat ze haar uit de klauwen van een van haar klanten heeft gered.

Van Barcelona naar Madrid en vice versa

In de film maakt Manuela op het narratieve vlak een beweging door van gekwetst naar beaamd moederschap. Als gekwetste moeder vluchtte ze ooit naar Madrid. Aan het begin van de film, op de dag dat haar zoon Esteban zeventien wordt, komt die kwetsuur weer helemaal bovendrijven als de jongen de verscheurde foto ter sprake brengt en zijn vader wil leren kennen. En dan vlak daarop de kwetsuur van de plotselinge dood van haar zoon, dramatisch gefilmd vanuit het standpunt van de stervende Esteban.

Zijn dood dwingt Manuela terug te gaan naar Barcelona. Daar legt ze een weg af, die haar naar het punt brengt waar ze haar moederschap aan de vader bekend maakt. Daarbij overwint ze haar haat en afkeer van haar vroegere vriend en minnaar Esteban-Lola (Toni Cantó). Tevens draagt ze baby Esteban bij zich, de halfbroer van haar eigen zoon. In deze ontmoetingsscene beaamt ze haar moederschap pas weer echt. En zo kan Manuela na twintig jaar Esteban-Lola op zijn beurt zijn vaderschap laten beamen. En dan moet ze alweer Barcelona ontvluchten om ook deze baby weer een volwaardig moederschap te schenken. En zo vindt de baby de kracht om het van zijn vader geerfde aidsvirus te overwinnen. Dat maakt het voor de moeder Manuela voor het eerst van haar leven mogelijk om zonder te vluchten de weg tussen Madrid en Barcelona af te leggen. Haar moederschap wordt dan ook ten volle van buitenaf beaamd.

Expressieve titelrol

Leven en dood, beweging en stilstand, liquiditeit en stabiliteit. In Todo Sobre Mi Madre horen ze onlosmakelijk bij elkaar. In het filmverhaal, op het narratieve vlak, maar ook op het expressieve vlak. In de openingsbeelden bijvoorbeeld. Grote letters komen aangestroomd in het beeld. Ze ontspringen in golven aan vloeiende lijnen, worden leesbaar en vormen samen de titel van de film. Een eb- en vloedritme van liquiditeit en stabiliteit, dat beweegt op de beelden van de lineaire lijn van het encefalogram op een intensive care afdeling. Een patient is gestorven, is opgehouden te bewegen. Almodovar ontkent de dood niet, maar hij overschrijft de werkelijkheid met het beweeglijke leven. Voor de geneeskunde is de dood het einde, het einde van een mechanisch, biologisch proces. De filmkunst van Almadovar lijkt zich daarentegen op te stellen aan de kant van het leven en daarvan de betekenissen te onderzoeken.

Met de titels opent Almadovar de poort van een kunstzinnige betekeniswereld waarin de vloeiende, filmische lijnen van het leven betekenis voortbrengen op de onderlegger van een bewegingloze dood. Om tot slot nogmaals De Bleeckere te citeren: “Zo geeft hij een eigen en unieke belichting van een dimensie die op zich universeel is. Universeel staat hier voor algemeen-menselijk en toegankelijk. De geschiedenis van de mensheid leert hoe moeilijk het voor haar leden is om de meest aanwezige dingen werkelijk te beleven, niet als feiten, want dat gaat vanzelf, maar als betekenisgeladen fenomenen. De kunst dankt haar bestaan aan het onthullen van die moeilijk waar te nemen betekenissen. Tot het universele wezen ervan hoort het vrouwelijke, meer in het bijzonder het moederlijke personage. Reeds via de titel laat laat Almadovar er geen twijfel over bestaan. Zijn film gaat over moeder zijn.”

Voor meer informatie: zie Cinema.nl.