Uzak / Afstandelijk

Regisseur, scenarist, cameraman én producer Nuri Bilge Ceylan beschikte slechts over een klein budget voor zijn derde speelfilm Uzak ('Afstandelijk'). Hij werkte met een crew van vijf mensen, en Ceylans eigen appartement in Istanbul deed dienst als voornaamste locatie. De Smart waarin de twee hoofdpersonages door Turkije karren is eveneens die van Ceylan zelf. Op het filmmateriaal heeft de man evenwel niet gespaard: sommige shots duren net zo lang duren als de complete scène. Dus wanneer iemand een heuvel oploopt en boven op de heuvel gaat liften tot een auto hem meeneemt, dan zie je dat ook helemaal en zonder onderbreking, gefilmd in één langzaam zwenkende take.

Kevin Toma

Met de ruimte gaat Ceylan manipulatiever om. De flat van zijn protagonisten is onoverzichtelijk groot, de wereld daarbuiten juist benauwend klein. Terwijl de camera in de schemerige flat telkens weer een nieuwe kamer of nis ontdekt, en de afstand van het ene vertrek naar het andere door het effectieve camerawerk eindeloos lijkt, is het alsof je buiten telkens weer uitkomt bij hetzelfde park, dezelfde haven, hetzelfde café. Alsof Istanbul in de winter niet alleen verdwijnt onder een dikke laag sneeuw, maar ook inkrimpt tot een handvol troosteloze locaties. Tarkovski op zijn Turks.

Een appartement om in te verdwalen, een buitenwereld om jezelf in tegen te komen: de eenzame, ziekelijk introverte en van elkaar vervreemde hoofdpersonages roepen dit decor met hun doelloze gedrag op zich af. Mahmut, een commercieel fotograaf die ooit ervan droomde kunstfilms te maken maar tussen de opdrachten door alleen maar wat rondzwalkt en voor de breedbeeld TV hangt, ziet zich in zijn niksnutterigheid volmaakt aangevuld door zijn logé, neef Yusuf. Een dorpeling die naar Istanbul is gekomen om werk te vinden in de scheepvaart, dat niet vindt en dus ook maar wat gaat rondzwalken en hangen. Hoezeer ze oppervlakkig ook van elkaar verschillen - Mahmut de cultuuryup versus Yusuf de boerenlomperik - als lamlendige losers zijn de mannen aan elkaar gewaagd.

Ceylan toont droog, soms ook met humor, hoe de twee elkaar voortdurend in de weg lopen, hoe Mahmut zich aan Yusufs onbeschaafde gedrag ergert (roken in de woonkamer, de wc niet doorspoelen), en hoe er van onderling contact niets terecht wil komen. Elke poging tot communicatie eindigt in een gespannen stilzwijgen, af en toe op de soundtrack begeleid door wat treurige maten Mozart. En als ze dan eindelijk eens samen de deur uitgaan, voor een fotoreportage van Anatolië, zet het zwijgen zich in de hotelkamertjes en Mahmuts Smart gewoon voort. Bij een bezoek aan de moskee lijken de twee ook van hun cultuur vervreemd: tijdens het gebed staan zij verveeld langs de kant te wachten tot ze een foto kunnen nemen. Waar de apathie vandaan komt, waarom Mahmut te lui is om uit zijn auto te stappen voor een schitterend uitzicht, waarom hij zijn idealen heeft opgegeven, op dergelijke vragen geeft Ceylan geen antwoord. Ook de toeschouwer wordt buitengesloten. Niet alleen door het vaak letterlijk afstandelijke camerawerk en de weinig verhelderende plot, maar ook dankzij het onderkoelde spel van de twee acteurs. Tijdens het Festival van Cannes 2003 kregen ze de prijs voor de Beste Acteur, die hiermee deels postuum werd: Mehmet Emin Toprak (Yusuf) kwam een half jaar voor het festival om bij een auto-ongeluk.

Liever dan te psychologiseren laat Ceylan zijn personages zwijgend een sigaretje roken op het balkon, achter een muis aanjagen of met opgestoken kraag nog een keer door wit Istanbul zwerven. De nachtmerrieachtige scène waarin Yusuf langs een gekapseisd schip loopt dat kreunt als een walvis, maakt veel meer indruk dan Mahmuts heimelijke afscheid van zijn ex-vrouw op het vliegveld, omdat je met de karakters nauwelijks binding hebt gekregen. Een melancholiek gevoel, enkele briljante visuele vondsten en een soundtrack met huilende uilen, windharpjes en winterstilte, dat is waar Uzak mee scoort.

Levensbeschouwelijke sleutelwoorden

Vervreemding, doelloosheid, werkeloosheid, familie, verwantschap, eenzaamheid, winter, klassenverschil, materialisme, idealen, traditie

Bron: Dit is een bewerking van een artikel dat eerder verscheen in De Filmkrant

Voor meer informatie: zie IMDB.com.